ظرفیت های کشور برای تقویت تولید

ظرفیت های کشور برای تقویت تولید

این یادداشت با محوریت «ظرفیت های کشور برای تقویت تولید» ، بخشی از پژوهش «معجزه تولید» اندیشکده راهبردی سعداء به مناسبت سخنرانی رهبر معظم انقلاب در آغاز سال 1400 به نام سال «تولید؛ پشتیبانی‌ها، مانع‌زدایی‌ها» است...

ظرفیت های کشور برای تقویت تولید

بخشی از پژوهش ((معجزه تولید)) اندیشکده راهبردی سعداء

                          

(( برای دریافت تصاویر با کیفیت بر روی آنها کلیک نمایید))

 

ظرفیت‌های کشور برای تقویت تولید

ظرفیت بالای نیروی انسانی جوان، مستعد و کارآمد

مهم‌ترین ظرفیّت امیدبخش کشور نیروی انسانی مستعد و کارآمد با زیربنای عمیق و اصیل ایمانی و دینی است. جمعیّت جوان زیر ۴۰ ‌سال که بخش مهمّی از آن نتیجه‌ی موج جمعیّتی ایجادشده در دهه‌ی ۶۰ است، فرصت ارزش­مندی برای کشور است. ۳۶ میلیون نفر در سنین میانه‌ی ۱۵ و ۴۰ سالگی، نزدیک به ۱۴ میلیون نفر دارای تحصیلات عالی، رتبه‌ی دوّم جهان در دانش‌آموختگان علوم پایه و مهندسی، انبوه جوانانی که با روحیه‌ی انقلابی رشد کرده، آماده‌ی تلاش جهادی برای کشورند و جمع چشم‌گیر جوانان محقّق و اندیش­مندی که به آفرینش‌های علمی، فرهنگی،  صنعتی و… اشتغال دارند؛ ثروت عظیمی برای کشور است که هیچ اندوخته‌ی مادّی نمی تواند با آن مقایسه شود و کشور درصورت استفاده از این ظرفیت عظیم می‌تواند جهش واقعی در تولید و اشتغال ایجاد کند.

۳۷ میلیون نفر جمعیت جوان کشور

طبق هرم جمعیتی کشور ایران در سال ۲۰۱۷ بیش­از ۳۷ میلیون نفر از جمعیت کشور در سنین میانه‌ي ۱۵ و ۴۰ سالگی قرار داشتند که تقریباً نیمی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهد.[۱]

نمودار ۱۲: هرم جمعیتی ایران در سال ۲۰۱۷ میلادی

ظرفیت بالای دانش ­آموختگان دانشگاهی

ظرفیت بالای نیروی انسانی دانش ­آموخته در دانشگاه‌ها بالاخص در رشته‌های علوم پایه و مهندسی، ظرفیت بسیار مغتنمی است که استفاده بهینه از آن در صنعت و فناوری می‌تواند نقش بسیار مهمی در جهش تولید ایفا کند.

رشد بیش‌از ۱۳ درصدی جمعیت تحصیل­کرده دانشگاهی نسبت به قبل از انقلاب

طبق گزارش بانک جهانی، پیش ­از انقلاب اسلامی نسبت جمعیت تحصیل‌کرده‌ی دانشگاهی در ایران زیر یک درصد و کمتر از کشورهایی مانند عربستان سعودی و مصر بوده است؛ اما پس­از انقلاب اسلامی این نسبت به بیش‌از ۱۴ درصد رسیده و در ردیف کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند انگلیس قرار گرفته است.[۲]

 

نمودار ۱۳: نرخ فارغ‌التحصیلان دانشگاهیِ ایران در مقایسه با تعدادی از کشورهای دنیا، از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۰ / منبع: بانک جهانی (World Bank)

رتبه دوم جهان در دانش ­آموختگان رشته‌های مرتبط با صنعت و فناوری

بنابر گزارش شاخص جهانی نوآوریGII ، جمهوری اسلامی ایران در نسبت دانش‌آموختگان علوم پایه و مهندسی نسبت­به کل فارغ‌التحصیلان رتبه‌ي دوم جهان را در سال ۲۰۱۷ دارا بوده است.[۳]

تصویر ۶ : رتبه‌ي دوم ایران در جهان در نسبت دانش‌آموختگان علوم و مهندسی بنا بر گزارش شاخص جهانی نوآوری GII

زیرساخت علم و فناوری

زیرساخت ضروری دیگر برای صنعتی شدن کشور، که در واقع زیربنای همه زیرساخت‌های دیگر محسوب می‌شود زیرساخت علم و فناوری است. در دهه ۷۰ با پیگیری‌های جدی مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در نهضت دستیابی به علم و جنبش نرم افزاری شاهد افزایش فعالیت‌های علمی دانشگاه‌ها هستیم و در سال ۱۹۹۶ رتبه ما در زمینه‌های تولید علم از ۵۳ دنیا به رتبه ۱۴ رسیده و این رشد در تمام رشته های علمی، جهشی خیره‌کننده داشته است. در ادامه به برخی از این موارد اشاره می کنیم.

وضعیت ایران در علوم نانو؛ ارتقا از رتبۀ ۵۹ به ۱۶ در جهان

تصویر ۱۳: وضعیت کشورهای جهان در بخش علوم نانو، در سال ۱۹۹۶ م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)[4]

تصویر ۱۴: وضعیت کشورهای جهان در بخش علوم نانو، در سال ۲۰۱۸ م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)[5]

تصویر۱۵: رتبه چهارم ایران در تولید علم نانو بر اساس داده‌های پایگاه استنادی ISI [6]

 

وضعیت ایران در علوم داروسازی (ارتقا از رتبه ۴۹ به ۸ در جهان):

تصویر۱۶: وضعیت کشورهای جهان در بخش علوم داروسازی، درسال ۱۹۹۶م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)[7]

تصویر ۱۷: وضعیت کشورهای جهان در بخش علوم داروسازی، در سال ۲۰۱۸م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)[8]

وضعیت ایران در علوم هسته ای (ارتقا از رتبه ۷۷ به ۱۳ در جهان)

تصویر۱۸: وضعیت کشورهای جهان در بخش علوم هسته ای، در سال ۱۹۹۶ م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)

تصویر ۱۹: وضعیت کشورهای جهان در بخش علوم هسته ای، در سال ۲۰۱۸ م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)

وضعیت ایران در علوم هوافضا (ارتقا از رتبه ۴۶ به رتبۀ ۱۳ در جهان)

تصویر۲۰: وضعیت کشورهای جهان در بخش علم هوافضا، در سال۱۹۹۶ م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)[9]

تصویر ۲۱: وضعیت کشورهای جهان در بخش علم هوافضا، در سال ۲۰۱۸ م/ منبع: پایگاه استنادی اسکوپوس (Scopus)[10]

رشد علمی ایران در بقیۀ رشته ها نیز به همین صورت بوده و در این زمینه ها پیشرفتی خیره کننده برای جمهوری اسلامی به ثبت رسیده است.

به عنوان مثال، در سطح جهانی، در علوم فیزیک؛ از رتبۀ ۵۶به رتبۀ ۱۴؛ در علوم ریاضی از رتبۀ ۴۷ به رتبۀ ۱۲و در علوم بیوشیمی؛ از رتبۀ ۵۲ به رتبۀ ۱۷ ارتقا یافته است. همچنین جمهوری اسلامی ایران موفق شده است رتبه دوم پژوهش در زمینه سلول‌های بنیادی را پس از آمریکا از آن خود کند.

کیفیت مقالات و تولید علم در ایران

نکته مهم در مقوله افزایش تعداد مقالات علمی ایران، رشد قابل توجه کیفیت مقالات و افزایش رتبه ایران در تولید مقالات داغ و پراستناد دنیا است. به این معنی که تولید علم روز و حرکت در مرز دانش که پیش نیاز دست یابی به فناوری های نوین و صنعت پیش رفته است اکنون و با دو دهه تلاش علمی محقق شده است.

برای اثبات کیفیت خروجی علمی دانشگاه‌های ایران، از شاخصی استفاده می‌کنیم که پایگاه اطلاعات علمی Clarivate Analytics (Thomson Reuters یا همان ISI قدیم) از آن به عنوان سهم از یک درصد مقالات برتر دنیا که مشتمل بر مقالات پرارجاع و داغ جهان (Highly Cited & Hot Papers) می‌باشد، یاد می‌کند. این شاخص نشان‌دهنده کیفی‌ترین مقالات دنیا است.

در سال ۲۰۰۷ براساس این شاخص ۵۶ مقاله از کل مقالات برتر دنیا متعلق به ایران بوده است؛ اما در سال ۲۰۱۶ این عدد به ۲۲۳ مقاله رسیده است که یعنی بیش از ۴ برابر شده است.

  

تصویر ۱

روند افزایشی تعداد مقالات داغ و پراستناد ایران/ منبع: ISI

همچنین رتبه ما در این زمینه در طی پنج سال از ۳۹ به ۲۰ رسیده است که نشان دهنده رشد کیفی مقالات ما در فهرست مقالات پر استناد دنیا است.

تصویر ۲

ارتقاء رتبه ایران در سهم از مقالات داغ و پراستناد دنیا/ منبع: ISI

در دهه‌های گذشته که دانشگاه‌های ما پژوهش محور بودند سهم ایران از کل مقالات علمی دنیا بیش از سهم ما از مقالات با کیفیت دنیا بوده است؛ اما در طی ده سال اخیر که روند افزایشی سهم کشور از مقالات با کیفیت دنیا شروع شده، این نسبت وارونه گردیده است؛ توضیح آنکه در سال ۲۰۱۹، که سهم مقالات ایران به ۲ درصد از کل مقالات دنیا رسید، ۳٫۱ درصد از مقالات با کیفیت دنیا به ایران تعلق گرفته است.

این مسئله که سهم ایران از مقالات با کیفیت، بیشتر از سهم آن از کل مقالات است نشان از ارتقاء قابل توجه کیفیت مقالات کشور دارد.

تصویر ۳

بالاتر بودن سرعت رشد کیفیت مقالات علمی ایران نسبت به کمیت آن در ده سال اخیر/ منبع: ISI

 

نمودار (۱۰) روند تغییرات سهم ایران از تولید علم جهان از سال ۱۹۷۳ تا ۲۰۱۹/ منبع: ISI

دانشگاه های نسل سوم و چهارم

ارتقاء زیرساخت‌های علم و فناوری در کشور و جنبش دستیابی به علم اکنون ما را به دانشگاه‌های نسل سوم و چهارم که می‌توانند تولید ثروت داشته باشند نزدیک کرده است. زیست‌بوم[۱۱] اقتصاد دانش بنیانی که طی سال‌های اخیر مبتنی بر همین دانش تولید شده در دانشگاه‌های نسل سوم و چهارم کشور شکل گرفته است در حال نفوذ و اثرگذاری بر اکوسیستم اقتصاد نفتی (باقیمانده از دوران پهلوی) است.

زیست‌بوم اقتصادی نفتی و دستوری دولتی در ایران نمی‌تواند صنعتی که مد نظر جمهوری اسلامی است را به ارمغان بیاورد؛ چرا که از بخش خصوصی و نقش مردم در صنعت غافل است و به درآمدهای ارزی اتکا دارد. اقتصاد و صنعتی که به درآمدهای نفتی اتکا داشته باشد، همواره کمک و رانت های نفتی را پشتوانه خود می بیند فلذا به دلیل عدم احساس نیاز برای رشد اقتصادی، حرکت بسیار کندی نیز در جهت صنعتی شدن خواهد داشت.

اکوسیستم اقتصاد دانش بنیان می‌تواند به کمک اقتصاد نفتی کشور آمده و نقش مردم را در اقتصاد کشور افزایش دهد. اکنون بیش از ۵۵۰۰ شرکت دانش بنیان توسط جوانان ما در کشور تأسیس شده است که فروش محصولات این شرکت‌ها در سال ۱۳۹۸ معادل ۱۲۰ هزار میلیارد تومان، یعنی حدود یک درصد از تولید ناخالص داخلی کشور بود. البته این میزان با مقدار مطلوب فاصله دارد و ما باید بتوانیم سهم اقتصاد دانش بنیان را در اقتصاد کشور به مراتب افزایش دهیم اما همین میزان رشد نیز در سال‌های اخیر، یک رشد نجومی است. بیش از ۴۰ فقره از این شرکت‌های دانش بنیان در بورس عرضه شده‌اند و سهام یکی از این شرکت‌ها به میزان ۴۰ هزار میلیارد تومان ارزش‌گذاری شده است.

باید بتوانیم تعداد و کمیت و کیفیت آنها را افزایش دهیم و بستری را برای اینکه شرکت‌های بخش خصوصی و مردم بتوانند در اقتصاد جامعه نقش آفرینی کنند فراهم کنیم. کشور ما سرمایه انسانی فوق العاده‌ای برای پیشبرد علم و صنعت دارد. ۳۳ تا ۳۴ میلیون جوان که ۴ تا ۵ میلیون نفر از آنها دانشجو هستند، سرمایه‌ای است در هیچ کشور اروپایی نظیر ندارد.

تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان در کشورمان مطابق نمودار زیر هر ساله افزایش یافته است. بر اساس آمار تا پایان تیر سال ۱۳۹۹ تعداد شرکت های دانش بنیان ما به رقم ۵۲۴۴ شرکت رسیده است و علاوه بر آن بیش از ۶ هزار استارت آپ یا کسب و کارهای نوپا هم در زیست بوم نوآوری کشور در حال فعالیت هستند. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس تا پایان اردیبهشت ۹۹، تعداد کسب و کارهای فناورانه در قالب شرکت‌های دانش بنیان، استارت آپ و فناور به بیش از ۲۰ هزار کسب و کار رسیده است.[۱۲]

نمودار … : افزایش تعداد شرکت های دانش بنیان تا سال ۱۳۹۹[۱۳]

بر اساس اطلاعات احصاء شده و اعلام معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در سال ۱۳۹۷، نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار صادرات محصولات با تکنولوژی بالا[۱۴] از طریق شرکت‌های دانش بنیان صورت گرفته است[۱۵] و این شرکت ها در سال ۱۳۹۸ حداقل ۱۲۰ هزار میلیارد تومان فروش داشته‌اند؛ ۴۱ شرکت دانش بنیان در تابلوی بورس موجود است که حدود ۲۸۰ هزار میلیارد تومان ارزش دارند.

بنابر گزارش «مروری بر اثربخشی خدمات صندوق نوآوری و شکوفایی»، به واسطه‌ی حمایت‌های این صندوق از آذر ۱۳۹۷ تا پایان تیر ۱۳۹۹، ۳۹۰۰ شغل ایجاد شده و ۴۰۰۰۰ شغل نیز حفظ شده است. همچنین این حمایت ها موجب جلوگیری از خروج ۸۲۰ میلیون دلار ارز از کشور شده است.[۱۶] سهم شرکت‌های دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی به حدود ۱ تا ۲ درصد رسیده است.[۱۷]

در زمینه تولید دارو با رشد و پیشرفت شرکت‌های دانش بنیان ۹۷ درصد داروهای مورد نیاز کشور در داخل تولید می شود که ۵۶۰ میلیون دلار برای کشور ارزآوری داشته است. «سینادکسوزوم»، «پاکلی نب»، دو داروی درمان سرطان توانستند حدود یک میلیون دلار برای کشور صرفه جویی ارزی داشته باشند.

تنها در حوزه زیست فناوری، با توجه به فعالیت‌های صورت گرفته در ستاد توسعه زیست فناوری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، تا کنون حدود یک میلیارد دلار از محل تولید داخل صرفه جویی ارزی شده است. این تلاش ها علاوه بر افزایش قابل توجه تولید داخلی و خودکفایی دارویی، توانسته است ۶۰ میلیون دلار صادرات سالانه نیز برای کشور به همراه داشته باشد که بخش قابل توجهی از این صادرات به کشورهای اروپایی بوده است.

در زمینه Fin tech [18] که مربوط به تراکنش‌های مالی بانکی است، در سال ۱۳۹۶ حدود ۱۳۰ هزار میلیارد تومان از این طریق تراکنش انجام شده است، اما با پیشرفت و افزایش شرکت‌های دانش بنیان، این مقدار در سال ۱۳۹۷ بیش از ۲۰ برابر شده است.

به عنوان مثال در زمینه حمل و نقل اینترنتی، شرکت‌هایی همچون اسنپ و تپ سی و… حدود ۱٫۵ تا ۲ میلیون سفر دارند. این در حالی است که شرکت اوبر آمریکا، شرکت کریم در زمینه حمل و نقل را از امارات با قیمت ۳ میلیارد دلار خریداری کرده است.

در زمینه تولیدات نانو، در سال ۱۳۹۷، حدود ۶۲ میلیون دلار از این محصولات به کشورهای خارجی صادر شده است.

امروزه یکی از مواردی که با بهره‌گیری از فناوری‌های جدید پیشرفت زیادی کرده، کاتالیست‌ها هستند؛ کاتالیست‌ها در بیشتر صنایع شیمیایی و در تمام پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌ها به عنوان یک ماده حیاتی برای سرعت بخشیدن به واکنش‌های شیمیایی استفاده می‌شوند. با ورود فناوری نانو به این صنعت و تولید نانوکاتالیست‌ها تحولی عظیم در کارایی آن‌ها به‌وجود آمده است. با توجه به اهمیت این محصول صنعتی، یک شرکت دانش بنیان موفق به تولید یک نوع از کاتالیست‌های صنعتی (LTS) شده است.

میزان مصرف سالیانه کاتالیست در کشور ۳۵۰ تن در سال است و با احتساب قیمت خرید این کاتالیست از منابع خارجی که در حدود ۲۰ یورو به ازای هر کیلوگرم است؛ بومی‌سازی تولید این محصول می‌تواند علاوه بر افزودن دانش فنی تولید یک محصول استراتژیک صنعتی به توانمندی‌های کشور، سالیانه از ارزبری معادل ۷ میلیون یورو جلوگیری کند.

شرکت‌های دانش بنیان در کرونا

پس از شیوع بحران کرونا، شرکت‌های دانش بنیان عملکرد بسیار قابل توجهی داشتند و بسیاری از نیازهای کشور را با تولیدات خود برطرف نمودند. دولت نیز حمایت‌های خوبی از این شرکت‌ها انجام داد. نزدیک به ۳ هزار میلیارد ریال تسهیلات به بیش از ۷۰ محصول مرتبط برای مبارزه با ویروس کرونا توسط صندوق نوآوری و شکوفایی پرداخت شد.

از بین طرح‌های تولید اقلام و محصولات مقابله با ویروس کرونا که مورد حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی قرار گرفته‌اند، ۹ طرح در حوزه تجهیزات و ملزومات پزشکی قرار دارد که شامل تولید ۱۰۰ دستگاه بیهوشی اتاق عمل، ۵۰۰ دستگاه ونتیلاتور، ۱۰۰۰ دستگاه اکسیژن‌ساز، ۱۰۰ هزار دست لباس بیمارستانی در ماه و تولید ماهانه ۳۰ میلیون جفت دستکش، ۱۵۰۰ دستگاه ضدعفونی‌کننده در ماه، ۵۰۰ هزار شیلد و سرپوشه، دستگاه تصفیه هوای پلاسمایی، تب سنج تشخیص کرونا، افشانه هوشمند ضدعفونی و تولید سوپرکربن فعال برای استفاده در ماسک‌های فیلتردار است.

همچنین ۴ طرح به کیت‌های تشخیصی و استخراج ژنوم اختصاص داشت که تسهیلات صندوق به این طرح‌ها، منجر به تولید ماهانه ۲۰۰ هزار کیت شد. تشخیص ویروس کرونا در بدن انسان دو مرحله دارد که یک مرحله استخراج ژنوم یا ایزولیشن است. یک شرکت دانش بنیان توانست ابزار استخراج ژنوم ویروس کرونا طی ۱۵ دقیقه  را بسازد که این محصول در حال حاضر به بازار عرضه می‌شود و در مسیر صادرات است.

به ۱۳ شرکت نیز برای تولید ۱۰ میلیون انواع ماسک سه لایه، نانویی و N95 در ماه و به ۲۵ طرح تولید مواد ضدعفونی‌کننده برای تولید ۲/۲ میلیون لیتر در ماه تسهیلات اختصاص یافت. با این حمایت‌ها تولیدکنندگان مواد ضدعفونی توانستند سهم بالایی در کنترل شیوع ویروس کرونا در کشور داشته باشند.

طبق گزارش مرکز پژوهش های مجلس، در فعاليت هاي مرتبط با حوزه سلامت بيش از ۱۴۲۵ شركت دانش بنيان ثبت شده‌اند؛ ۸۰۰ هسته فناور نيز در مراكز رشد دانشگاه هاي علوم پزشكي و پژوهشگاه‌هاي وابسته به وزارت علوم مستقر هستند و بیش از ۴۰۰ شرکت نیز در پارک‌های علم و فناوری در حوزه مقابله با کرونا فعالیت می‌کنند.

برخی برنامه‌هاي بلندمدت نيز توسط دسته بيشتري از شركت‌هاي فناور به ويژه شركت‌هاي نوپا درحال ايجاد و گسترش است كه ازجمله آن مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

– توسعه هوش مصنوعي در تشخيص بيماري؛

– توسعه نرم افزارهاي رديابي و شناسايي روند انتشار بيماري در سطح كشور؛

– توسعه اپليكيشن‌هاي سلامت و پزشك همراه؛

– احياء و بازسازي تجهيزات خارج از خط در بيمارستانها براي مواجهه با كرونا (از قبيل دستگاه‌هاي اسكن يا تنفس مصنوعي)؛

– توليد دستگاه‌ها و تجهيزات پزشكي از قبيل دستگاه‌هاي اتوآناليز و سل كانتر، ونتيلاتورها (دستگاه تنفس مصنوعي) و دستگاه سي‌تي‌اسكن؛

– ساخت واكسن كوويد ۱۹و توليد مواد اوليه دارويي در درمان بيماري.

در عين حال بررسي كسب وكارهاي آنلاين نيز نشان مي‌دهد سفارش آنلاين كالاي سوپرماركتي با ۵۰ درصد،  مشاوره پزشكي آنلاين با ۲۰ درصد و برگزاري رويدادهاي آنلاين نيز به طور متوسط با ۵۰ درصد رشد رو به رو بوده و كسب وكارهاي ارائه دهنده اين خدمات در كنار حوزه‌هاي مربوط به خدمات پزشكي، منتفع شده اند و يا نسبت تأثيرات مثبت آنها در مقايسه با تأثيرات منفي آنها بيشتر بوده است.[۲۰]

برخی از خلاصه اقدامات شرکت‌های دانش بنیان در مبارزه با کرونا در شکل زیر ذکر شده است:[۲۱]

نمودار… : خلاصه اقدامات شرکت‌های دانش بنیان در مبارزه با کرونا

چالشی که پیش روی شرکت‌های دانش بنیان است و در موارد مختلف حتی اعتراض آنها را نیز در پی داشته است عدم توجه بخش دولتی به این شرکت‌ها در تأمین تجهیزات مورد نیازشان است. علی‌رغم اینکه این شرکت‌ها توان تولید تجهیزات و نیازمندی‌های بخش دولتی را دارند اما بعضا این محصولات از خارج خریداری می‌شود.

ضروری است بخش دولتی به جوانان متخصص این کشور در تأمین نیازمندی‌هایش اعتماد کند. همانطور که کشور در بخش نظامی با اعتماد به همین جوانان متخصص، دستاوردهای شگفتی در حوزه علم و فناوری نظامی به ارمغان آورده است. این دستاوردها توانسته است مانع خروج ارز از کشور برای تأمین تجهیزات نظامی شود. نمودار زیر نشان دهنده میزان واردات تجهیزات نظامی پیش و پس از انقلاب است. کشورهای مختلف دنیا سالیانه ده‌ها میلیارد دلار برای تأمین و تعمیر و نگهداری این تجهیزات هزینه می‌کنند درحالیکه در ایران با تکیه بر توان همین متخصصین جوان و بومی این نیازمندی‌ها تأمین شده است.

تصویر … ) واردات تسلیحات نظامی ایران در طول دوران پیش و پس از انقلاب اسلامی و کاهش شدید واردات تسلیحات نظامی پس از انقلاب / منبع: بانک جهانی[۲۲]

حجم بالای ذخایر و منابع طبیعی

ایران دارای ظرفیت‌های طبیعی و معدنی فراوانی می‌باشد که درصورت فعال‌شدن هرکدام از آنها، جهشی بی‌نظیر در تولید و درآمدهای ملی ایجاد خواهد شد؛ اما متاسفانه طبق شواهد و آمار این ظرفیت‌ها در کشور مغفول مانده است و فاصله قابل توجهی میان ظرفیت‌های کشور و بهره‌برداری از آنها در تولید وجود دارد که این فاصله باید جهت پیشرفت کشور روزبه‌روز کمتر شود. در ادامه به برخی از نمونه‌های آن می‌پردازیم.

ذخایر معدنی و زیر زمینی

به گزارش پایگاه اطلاعاتی گروه آتوبیس  ایران ۷ درصد از ذخایر معدنی جهان را دارا است.[۲۳] همچنین در این گزارش که با عنوان «ایران، ناشناخته‌ترین غول معدنی جهان» منتشر شده است، میزان پایین تولید ایران در بخش معدن نسبت به حجم ذخایر کشور بررسی شده است.

رتبه هفتم دخایر فلز مس

به‌عنوان مثال، ایران در حجم ذخایر فلز مس رتبه هفتم دنیا را دارا است، اما در میزان تولید مس، رتبه ایران در دنیا بیست‌ودوم است.

نمودار ۱۴: مقایسه رتبه جهانی ایران در حجم ذخایر با رتبه آن در میزان تولید فلز مس

رتبه دهم ذخایر فلز روی

ایران رتبه دهم دنیا در حجم ذخایر فلز روی را دارا است، اما در میزان تولید روی در دنیا رتبه بیست‌ودوم را دارد.

نمودار ۱۵: مقایسه رتبه جهانی ایران در حجم ذخایر با رتبه آن در میزان تولید فلز روی

رتبه دهم ذخایر فلز آهن

در حجم ذخایر فلز آهن نیز ایران رتبه دهم دنیا را دارا است، اما رتبه ایران در دنیا در میزان تولید فولاد خام سیزدهم است.

نمودار ۱۶: مقایسه رتبه جهانی ایران در حجم ذخایر آهن با رتبه آن در میزان تولید فولاد خام

رتبه یازدهم ذخایر فلز سرب

در حجم ذخایر فلز سرب نیز رتبه ایران در دنیا یازدهم است، اما در میزان تولید این فلز، ایران در رتبه بیستم دنیا قرار دارد.

 

نمودار ۱۷: مقایسه رتبه جهانی ایران در حجم ذخایر فلز سرب با رتبه آن در میزان تولید فلز سرب

رتبه دوم ذخایر گاز طبیعی در جهان[۲۴]

نمودار ۱۸: ۱۰ کشور برتز دنیا از حیث ذخایر گاز طبیعی/ منبع: اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)

رتبه چهارم ذخایر نفت خام در جهان[۲۵]

 

نمودار ۱۹: ۱۰ کشور برتر دنیا از حیث ذخایر نفت خام/ منبع: اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)

موقعیت جغرافیایی مناسب تجاری

یکی از ظرفیت‌های مهم کشور ما، موقعیت جغرافیایی مناسب جهت تجارت با دیگر کشورهاست. وجود ۱۵ کشور همسایه با ۶۰۰ میلیون جمعیت که اکثرا با توجه به سطح پایین علم و فناوری نیاز به واردات دارند، بازار مصرف ۳۲۳۳ میلیارد دلاری[۲۶] را در دسترس ایران قرار داده است. این ظرفیت در حال حاضر و مخصوصا در سال‌های اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته اما هنوز از آن به‌طور لازم و کافی استفاده نشده است. برای نمونه در سال ۹۷ حدود ۵۴ درصد از صادرات ایران به کشورهای همسایه بوده است، که میزان قابل توجهی می باشد اما می‌توان آن را به مراتب بیشتر کرد.[۲۷]

سهم ایران از مجموع تجارت همسایگان خود تنها ۳۶ میلیارد دلار یعنی چیزی در حدود ۱.۷ درصد از کل تجارت منطقه است. چنانچه ایران بتواند با فعال نمودن دیپلماسی اقتصادی منطقه‌ای و استفاده از پیمان‌های پولی دوجانبه و بانک‌داری  غیرمستقیم، سهم خود را از تجارت منطقه‌ای تنها ۵ درصد افزایش دهد، قادر خواهد بود تجارتی ۱۰۰ میلیارد دلاری با کشورهای همسایه خود شکل دهد که مطابق محاسبات کارشناسی در بدبینانه‌ترین حالت، همین امر زمینه ایجاد ۴ میلیون شغل در کشور را ایجاد می‌نماید. از طرفی شکل‌دهی بازاری به این وسعت، خود تقاضایی موثر برای شکل‌گیری و رونق تولید داخلی است.

کشور ایران از لحاظ جغرافیایی در نقطه‌­ی اتصال ۳ قاره آسیا، اروپا و آفریقا قرار دارد. از طرفی کریدور شرق به غرب و از سویی کریدور شمال به جنوب است. وجود راه آهن سراسری و زیرساخت‌های حمل و نقل جاده‌­ای مناسب مانند بزرگراه‌ها و آزادراه‌های فراوان، دسترسی کشور به آب‌های آزاد بین‌المللیو اتصال بندرگاه‌های اصلی به شبکه ریلی و جاده­‌ای برخوردار از امنیت بالا و مطلوب، سبب شده است که همواره ایران به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین انتخاب‌های کشورهای مختلف برای حمل و نقل و ترانزیت کالا باشد. مطابق محاسبات با افزایش حجم بار و تکمیل نقشه ریلی ترانزیتی کشور و اتصال ریلی چابهار به سرخس، خرمشهر به بصره و چند مسیر نسبتا کوتاه دیگر امکان کسب درآمدی ۲۶ میلیارد دلاری فراهم می‌شود. این درآمد که بیشتر از نصف درآمد نفتی سالانه­‌ی ایران است، امکان ایجاد رونق تولید و اشتغال آفرینی برای بیش‌از ۱.۵ میلیون نفر را دارد و نقش ویژه­ای در عمران و آبادانی مناطق عبور راه آهن از این مسیر را دارد.

جمهوری اسلامی ایران با دارا بودن ۸۸ بندر تجاری، یکی از کشورهای مطرح دنیا در برخورداری از ظرفیت بندرهای تجاری است و در بین ۱۷۰ کشور دنیا رتبه سیزدهم در تعداد بندرهای تجاری دنیا را دارد.[۲۸]

تصویر ۷: تعداد بندرهای تجاری و رتبه ایران در بین کشورهای جهان / منبع: marinevesseltraffic.com

 

سهم کشورهای دنیا از صادرات ایران

میزان سهم کشورهای مختلف دنیا از کل صادرات ایران در نمودار زیر نشان داده شده است (تصویر ۸). متأسفانه سهم بسیاری از همسایه‌های ایران در آن از یک درصد هم کمتر است.[۲۹]

تصویر ۸: میزان سهم کشورهای مختلف دنیا از کل صادرات ایران/ منبع: tradingeconomics

زیرساخت حمل و نقل

در حوزه زیرساخت های حمل و نقل به طور مثال می‌توان به افزایش دو برابری خطوط راه آهن اشاره کرد. همانطور که در بخش قبل و به نقل از وزیر اقتصاد دوره پهلوی اشاره کردیم، یکی از مشکلات و کاستی های زیرساختی ایران، ضعف و غفلت از ایجاد خطوط حمل و نقل مناسب بود. پس از انقلاب اسلامی و در دوره سازندگی حرکتی جدی و شتابان در راستای جبران این ضعف آغاز شد. نمودار (۱) نشان می‌دهد که در سال ۱۹۸۹ (۱۰ سال پس از انقلاب) رشد خطوط ریلی در ایران آغاز می‌شود و زیرساخت‌های ریلی افزایش پیدا می‌کند؛ به طوری که طول خطوط ریلی کشور در سال‌های بعد به دو برابر می‌رسد.

نمودار (۱) رشد ۲ برابری خطوط راه آهن در کشور / منبع: بانک جهانی[۳۰]

نمودار (۲) نشان دهنده رتبه‌بندی خطوط ریلی جهان است که طبق این نمودار ایران ۹ پله ارتقاء یافته است.

 

نمودار (۲ – الف) رتبه ایران در سال ۱۹۹۰ در رتبه‌بندی کشورهای جهان در زمینه احداث خطوط ریلی

نمودار (۲ – ب) رتبه ایران در سال ۲۰۱۸ در رتبه‌بندی کشورهای جهان در زمینه احداث خطوط ریلی

 

نمودار (۲) ارتقاء ۹ پله‌ای ایران در رتبه‌بندی خطوط ریلی جهان / منبع: بانک جهانی[۳۱]

طبق نمودار (۳) در رتبه‌بندی ترابری خطوط ریلی جهان (میزان کالایی که از طریق خطوط ریلی ترابری می‌شود)، ایران در طی سال های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۷ میلادی، از رتبه ۳۱ به رتبه ۹ دنیا ارتقاء پیدا می‌کند و در نمودار (۴) نیز رشد این میزان بعد از سال ۱۹۸۹ میلادی مشاهده می‌شود.

 

نمودار (۳ – الف) رتبه ایران در سال ۱۹۹۰ در رتبه‌بندی کشورهای جهان در زمینه میزان حمل بار توسط خطوط ریلی

 

نمودار (۳ – ب) رتبه ایران در سال ۲۰۱۷ در رتبه‌بندی کشورهای جهان در زمینه میزان حمل بار توسط خطوط ریلی

نمودار (۳): ارتقاء ۲۲ پله‌ای رتبه ایران در بین کشورهای جهان در زمینه میزان حمل بار توسط خطوط ریلی / منبع: بانک جهانی[۳۲]

 

نمودار (۴) رشد ۶ برابری ترابری کالا به کمک خطوط ریلی در کشور از ابتدای انقلاب تا کنون

علاوه بر خطوط ریلی، در زمینه خطوط حمل و نقل هوایی و زمینی نیز اقدامات گسترده ای انجام شد. در نمودارهای (۵) و (۶) افزایش خطوط هوایی و خطوط جاده‌ای بعد از جنگ و در دوره سازندگی مشاهده می‌شود. که البته خطوط جاده‌ای روستایی و معمولی کشور بعد از انقلاب در جهاد سازندگی در طی فعالیت‌های محرومیت‌زدایی افزایش قابل توجهی داشته است.

 

نمودار (۵) رشد ۲۵ برابری تعداد مسافران جابه جا شده با استفاده از خطوط هوایی

 

نمودار (۶) رشد ۱۸ برابری بار جابه‌جا شده با استفاده از خطوط هوایی

 

نمودار (۷) نشان دهنده رشد آزادراه‌های کشور است که این مقوله در حمل و نقل و ترابری کالاهای اساسی و صنعتی مردم بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد. رشد اصلی طول آزادراه‌های کشور بعد از جنگ تحمیلی اتفاق می‌افتد.

نمودار (۷) روند تغییر طول همه آزادراه‌های ایران و رشد ۸ برابری آزادراه‌های کشور در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۵ شمسی[۳۳]

زیرساخت ارتباطات

زیرساخت ارتباطات یکی دیگر از زیرساخت‌هایی ضروری برای توسعه صنعتی هر کشوری است. در دوره سازندگی دسترسی مردم و صنایع به وسایل ارتباطی از جمله تلفن و اینترنت افزایش قابل توجهی یافت. نمودارهای (۸) و (۹) نشان دهنده روند رشد سهم افرادی است که از تلفن ثابت، تلفن همراه و اینترنت استفاده می‌کردند. در ایران، تا پیش از جنگ تحمیلی، نسبت افراد برخوردار از تلفن ثابت در مقایسه با میانگین جهانی پایین‌تر بود اما پس از جنگ تحمیلی و در دوران سازندگی، زیرساخت‌هایی که در حوزه‌ی ارتباطات ایجاد شد دسترسی مردم به تلفن ثابت را گسترش داد و پس از آن نیز با گسترش زیرساخت‌ها، دسترسی به اینترنت و ابزارهای ارتباطی به شدت گسترش یافت.

نمودار (۸): مقایسۀ روند رشد اشتراک‌های تلفن ثابت و همراه در ایران، از سال۱۹۶۰ تا ۲۰۱۵م / منبع: بانک جهانی[۳۴]

 

نمودار (۹) مقایسۀ رشد استفاده از اینترنت در ایران و جهان، در سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۵ / منبع: بانک جهانی[۳۵]

 

ظرفیت‌های فراوان کشاورزی

کشور ما از گذشته تا کنون با توجه به اقلیم بسیار مناسب و مساحت وسیع مورد استفاده جهت کشاورزی، از این ظرفیت جهت رشد اقتصادی استفاده کرده است. اما متاسفانه از این ظرفیت آن چنانکه باید، استفاده نمی‌شود. به‌عنوان مثال کشور ما در زمینه تولید میوه در بین کشورهای جهان رتبه ۹ و در تولید سبزیجات رتبه ۵ را دارد، اما در صادرات میوه در دنیا جزو رتبه‌های برتر نیستیم. همچنین امروزه یکی از صنایع بسیار مهم در تولید محصولات کشاورزی با ارزش افزوده بالا، صنعت آبمیوه است که بازاری ۱۶ میلیارد دلاری از تجارت دنیا را به خود اختصاص داده است؛ متاسفانه در این مورد نیز ایران در بین کشورها با رتبه پایینی دارد و بیشتر واردکننده هستیم تا صادر کننده؛ لذا ظرفیت استفاده‌نشده عظیمی برای رشد اقتصادی در این زمینه برای ما وجود دارد.

اراضی قابل کشت

هم‌اکنــون تقریبــا  ۱۸ میلیــون هکتــار زمیــن در کشور زیــر کشــت داریــم؛ در حالی کــه بــر اســاس آمــار وزارت جهــاد و کشــاورزی می‌توانیــم تــا  ۳۶ میلیــون هکتــار زمیــن را زیــر کشــت ببریــم. درواقــع نیمــی از اراضـی قابـل کشـت مـا بـه روش سـنتی اسـتفاده نمی‌شـوند. از طرفـی بهـره‌وری منابـع آبـی نیـز بسـیار کـم اسـت و بسـیاری از اراضـی مـا بصـورت دیـم کشـت می‌شـود. طبـق آمارهـای رسمی جهاد کشاورزی بهره‌وری منابع آبی ما در شرایط فعلی کمتر از  ۱۵ درصد است. اما با به‌کارگیری روش‌های نوین آبیاری و بـا همیـن منابـع موجـود آب می‌توانیـم حداقـل ۶ برابـر زمین‌های بیشتری را آبیـاری کنیـم.

گیاهان دارویی

اقلیم و خاک ایران یکی از بهترین خاستگاه‌های رشد و تکثیر گیاهان دارویی در جهان است. تاکنون حدود ۳۰ هزار گونه‌ی گیاهی در جهان شناخته شده که سهم ایران از این تعداد ۸ هزار گونه گیاهی است و کشور ما به‌تنهایی از کل اروپا تنوّع گیاهی بیشتری دارد![۳۶] طبق بررسی علمی مؤسسه‌ی تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، از بین ۸ هزار و ۴۲۵ گونه‌ی گیاهی که در منابع طبیعی ایران شناسایی شده، ۲ هزار و ۳۰۰ گونه از این گیاهان دارای خواص دارویی است که تنها روی ۱۷۰ نوع داروی گیاهی سرمایه‌گذاری شده است و در بقیه‌ی آنها گیاه اهلی نشده یا اینکه هنوز به فرآیند توسعه‌ی وسیع وارد نگردیده است. لذا هنوز از همین ظرفیّت بهره‌ی کافی برده نشده و در اغلب موارد به خام‌فروشی یا فرآوری سنّتی (عرق‌گیری) بسنده شده است.

میزان تجارت جهانی و سهم ایران

سهم تجارت جهانی از محصولات گیاهی دارویی حدود ۱۲۴ میلیارد دلار است و کشور ایران با داشتن ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم جهان فقط ۶۰۰ میلیون دلار از تجارت جهانی گیاهان دارویی را به خود اختصاص داده است که از این مقدار هم بخش عمده‌ای مربوط به صادرات زعفران به میزان حدود ۴۵۰ میلیون دلار است. در حال حاضر بیشترین حجم صادرات گیاهان دارویی ایران به کشور‌های پاکستان و امارات و پس‌از آن آلمان، ژاپن و چین انجام می‌شود. زعفران، شیرین‌بیان، صمغ‌های طبیعی و عرقیّات و گلاب بیشترین اقلام صادراتی ایران به سایر کشور‌ها محسوب می‌شود.

تجارت گیاهان دارویی در دست کدام کشورهاست؟

امروزه اغلب تولیدکنندگان گیاهان دارویی از جمله چین، آمریکا، ژاپن و آلمان به عمده واردکنندگان این گیاهان نیز تبدیل شده‌اند. به این صورت که این گیاهان را از سایر کشور‌ها خریداری کرده و پس‌از فراوری، آنها را مجدداً صادر کرده و از این طریق ارزش افزوده‌ی بسیاری کسب می‌کنند. به‌عنوان مثال آمریکا سالانه ۵۱ هزارتن واردات گیاهان دارویی دارد و ۱۳ هزار تن صادرات انجام می‌دهد؛ اما اعتبار واردات و صادرات این تولیدات با یکدیگر برابر است؛ یعنی قیمت محصول فرآوری‌شده حدود ۴ برابر ماده‌ی خام بوده و از این طریق، می‌توان به سود ۳۰۰ درصدی دست یافت.

 

[۱]  هرم جمعیتی ایران در پایگاه populationpyramid.net  به نشانی زیر قابل مشاهده است:

https://www.populationpyramid.net/iran-islamic-republic-of/2019/

 

[۲] https://ourworldindata.org/grapher/share-of-the-population-with-completed-tertiary-education?tab=chart&country=CHN+EGY+IRN+PRT+SAU+TUR+GBR

[۳]  گزارش شاخص جهانی نوآوری سال ۲۰۱۷، سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، ص ۲۳۶٫ متن کامل این گزارش در این نشانی قابل دسترسی است: https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_gii_2017.pdf

[۴] https://www.scimagojr.com/countryrank.php?category=2509&year=1996

[۵] https://www.scimagojr.com/countryrank.php?category=2509&year=2018

[۶] https://statnano.com/report/s29

[۷] https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=1996&area=3000

[۸] https://www.scimagojr.com/countryrank.php?area=3000&year=2018

[۹] https://www.scimagojr.com/countryrank.php?category=2202&area=2200&year=1996

[۱۰] https://www.scimagojr.com/countryrank.php?category=2202&area=2200&year=2018

[۱۱] Ecosystem.

[۱۲] گزارش شماره ۲۷۰۱۷۰۵۸ مرکز پژوهش های مجلس، ظرفیتها و چالشهاي ايجاد شده در حوزه فعالیت هاي دانش بنیان و کسب وکارهاي فناور

https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1531396

[۱۳] گزارش «مروری بر اثر بخشی خدمات صندوق نوآوری و شکوفایی»، صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری.

[۱۴] High tech.

[۱۵] iransakht.isti.ir/ZVB2

[۱۶] https://www.inif.ir/fullcontent-gallary/-/asset_publisher/4QrbrZ8iaNMO/content/id/572343

[۱۷] https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/05/22/2325899

[۱۸] Financial technology.

[۱۹] https://www.inif.ir/-/htxwp6ow

[۲۰] گزارش ۳۱ اردیبهشت ۹۹ شماره ۲۷۰۱۷۰۵۸ مرکز پژوهش های مجلس، ظرفیتها و چالش هاي ايجاد شده در حوزه فعالیت هاي دانش بنیان و کسب وکارهاي فناور

https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1531396

[۲۱] https://www.iribnews.ir/files/fa/news/1399/4/2/4987363_247.pdf

[۲۲] https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.MPRT.KD?locations=IR

[۲۳]  متن کامل این گزارش در نشانی زیر قابل دسترسی است:

https://atubis.com/2018/06/20/iran-the-most-unexplored-mining-giant/

نمودارهای ۱۴ تا ۱۷ از این منبع اتخاذ شده است.

[۲۴] https://www.eia.gov/international/analysis/country/IRN

[۲۵] https://www.eia.gov/international/analysis/country/IRN

[۲۶] https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.TOTL.CD?view=chart
از ۳۲۳۳ میلیارد دلار مجموع مصرف نهایی کشورها، ۱۱۰۶ میلیارد دلار آن مربوط به کشور روسیه است.

[۲۷] https://tn.ai/2041786

[۲۸] https://www.marinevesseltraffic.com/2013/09/number-of-commercial-ports-by-country.html

[۲۹] https://tradingeconomics.com/iran/exports-by-country

[۳۰]https://data.worldbank.org/indicator/IS.RRS.TOTL.KM?end=2016&locations=IR&start=1980&view=chart

[۳۱] https://knoema.com/atlas/topics/Transportation/Rail-transport/Rail-lines?baseRegion=IR

[۳۲] https://knoema.com/atlas/topics/Transportation/Rail-transport/Goods-transported-by-railways?baseRegion=IR

[۳۳] کتاب جامع آماری حمل و نقل مسکن و شهرسازی کشور

[۳۴] https://ourworldindata.org/grapher/mobile-and-fixed-landline-telephone-subscriptions

[۳۵] https://ourworldindata.org/grapher/share-of-individuals-using-the-internet?tab=chart&country=IRN~OWID_WRL

[۳۶] https://rainforests.mongabay.com/03plants.htm

 

 

 

 

2 دیدگاه برای این مطلب ثبت شده است

  1. یوسف ساسانی
    مارس 22, 2021

    عالی و بی نظیر بود. قصد دارم از مطالب شما برای سخنرانی استفاده کنم. ضمنا چرا برخی عکس ها وضحش کم است!!؟ با تشکر

    • سعداء
      آوریل 7, 2021

      سلام علیکم
      باعث افتخار هست.
      اگر روی تصاویر کلیک بکنید تصاویر با وضوح بالا نمایش داده می شود.

دیدگاه خود را بیان کنید :

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*
*