بازسازی ویرانگر | افغانستان پس از ۲۰ سال حضور آمریکا

بازسازی ویرانگر | افغانستان پس از ۲۰ سال حضور آمریکا

بررسی روند تغییرات شاخصه‌های توسعه اقتصادی افغانستان در 20 سال حضور آمریکا

آمریکایی‌ها در آغاز تهاجم به افغانستان در سال ۲۰۰۱ میلادی دو هدف عمده را دلایل اصلی خود برای تداوم حضور در خاک این کشور مطرح کردند: ۱- شکست طالبان و استقرار امنیت و ۲- ایجاد دولت مرکزی مستقل و کمک به روند توسعه و بازسازی افغانستان. اما علی‌رغم ۸۳۷ میلیارد دلار هزینه نظامی وزارت دفاع ایالات متحده در طول ۲۰ سال گذشته برای تحقق هدف اول[۱]، نه تنها طالبان روز به روز قدرتمندتر شد، بلکه احساس امنیت در مردم افغانستان هم روز به روز کمرنگ‌تر شد. نمودار زیر که بر اساس نظرسنجی بنیاد آسیا از مردم افغانستان در سال ۲۰۱۹ به‌دست آمده، به‌خوبی نشان می‌دهد که ترس از امنیت شخصی در این کشور در طول سالیان گذشته ۲ برابر شده است[۲].

 

تصویر شماره ۱ افزایش ترس برای امنیت شخصی از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۹/ منبع: نظرسنجی بنیاد آسیا از مردم افغانستان در سال ۲۰۱۹

البته افزایش ترس مردم نسبت به امنیت ناشی از واقعیات میدانی افغانستان بوده چرا که از آغاز ورود آمریکا تعداد حملات نظامی و تروریستی در خاک این کشور به‌طور مستمر افزایش داشته و تاکنون ۱۰۹ برابر شده[۳] و کشته‌شدگان بر اثر حملات تروریستی نیز ده‌ها برابر افزایش یافته است[۴].

تصویر شماره ۲  افزایش حملات تروریستی از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۰ درافغانستان/ منبع: اداره ویژه نظارت بر بازسازی افعانستان در دولت ایالات متحده

تصویر شماره ۳  افزایش مرگ و میر ناشی از تروریسم در افغانستان از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۷/ منبع: پایگاه داده جهانی تروریسم GTD[5]

شکست آمریکا در تحقق هدف اول خود از تهاجم را فراتر از آمار و ارقام در فرار مفتضحانه نیروهایش از ترس حمله گسترده طالبان می‌توان مشاهده کرد. حال باید بدان پرداخته شود که آیا  ۱۴۵ میلیارد دلار هزینه ایالات متحده برای بازسازی افغانستان[۶]، بهبودی در شاخصه‌های توسعه‌ای این کشور رقم زده است یا خیر؟

از شاخصه سرانه تولید ناخالص داخلی (GDP) آغاز می‌کنیم. بلاشک این شاخصه در اقتصاد افغانستان همانند همه کشورهای دنیا در ۲۰ سال گذشته افزایش داشته است. اما وقتی روند تغییرات این شاخصه را با دیگر کشورهای آسیای مرکزی مقایسه کنیم، مشخص می‌شود که رشد اقتصادی افغانستان از همه این کشورها پایین‌تر بوده، علی‌رغم اینکه میزان کمک خارجی دریافت‌شده توسط افغانستان، از همه آن‌ها بالاتر بوده است.

تصویر شماره ۴ روند تغییرات سرانه تولید ناخالص داخلی افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان، ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۰ میلادی/ منبع: بانک جهانی[۷]

تصویر شماره ۵ سرانه کمک خارجی دریافتی توسط کشورهای افغانستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ میلادی/ منبع: سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)[8]

در واقع در طول این ۲۰ سال پیشرفت افغانستان را می‌توان در همین دستاورد خلاصه کرد که این کشور فقط از چهارمین اقتصاد بد دنیا به هشتمین اقتصاد بد دنیا ارتقاء پیدا کرده است![۹] در صورتی که از نگاه اداره ویژه دولت فدرال ایالات متحده برای نظارت بر بازسازی افغانستان (SIGAR)، این میزان از رشد نه تنها متناسب با حجم عظیم سرمایه‌گذاری آمریکا در این کشور نبوده بلکه حتی پایدار هم نیست و اگر کمک‌های خارجی به افغانستان حذف شود، این میزان رشد اندک نیز از بین خواهد رفت، چرا که ۸۰ درصد از تمام مخارج دولت افغانستان از محل کمک‌های خارجی تأمین می‌شود.[۱۰] این واقعیت در دو نمودار زیر به خوبی قابل مشاهده است.

تصویر شماره ۶ رشد سرانه تولید ناخالص داخلی افغانستان بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۰ میلادی/ منبع: صندوق بین‌المللی پول به نقل از فایننشال تایمز[۱۱]

تصویر شماره ۷ میزان کمکهای بین المللی به افغانستان بین سالهای ۱۹۸۶ تا ۲۰۱۹ میلادی بر حسب میلیارد دلار/ منبع: بانک جهانی به نقل از فایننشال تایمز[۱۲]

همانطور که در دو نمودار بالا مشخص است میزان رشد اقتصادی افغانستان کاملا تابعی از میزان اعطای کمک‌های بین‌المللی به این کشور بوده و هرگاه میزان کمک‌ها کاهش یافته، رشد اقتصادی نیز کاهش یافته است.

اما در متن زندگی مردم نیز شاخصه‌های اقتصادی وضعیت مطلوبی را نشان نمی‌دهند. بر اساس گزارش بانک جهانی، نرخ فقر در افغانستان طی سالیان حضور آمریکا در این کشور از ۳۴ درصد به ۵۵ درصد رسیده[۱۳]،  هر چند که بنابر اعلام وزارت اقتصاد این کشور، ۹۰ درصد از مردم این کشور زیر خط فقر ۲ دلار در روز زندگی می‌کنند.[۱۴]

تصویر شماره ۸ افزایش نرخ فقر در افغانستان از ۳۴ درصد در سال ۲۰۰۷ به ۵۵ درصد در سال ۲۰۱۶/ منبع بانک جهانی به نقل از بی بی سی

بررسی شاخصه‌های توسعه انسانی دفتر برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) نیز از روند بسیار کند رشد افغانستان در زمینه آموزش و سلامت مردم حکایت می‌کند. در این شاخص هم افغانستان به مانند تولید ناخالص داخلی، از لحاظ عددی همانند سایر کشورهای دنیا رشد داشته است اما روند رشد آن در مقایسه با دیگر کشورهای دنیا به قدری کند بوده که این کشور نه تنها همچنان در گروه کشورهای با توسعه انسانی پایین قرار گرفته[۱۵]، بلکه از رتبه ۱۶۲ در سال ۲۰۰۱ به رتبه ۱۶۹ در سال ۲۰۱۹ تنزل پیدا کرده است.[۱۶]

در شاخصه امید به زندگی هم علی‌رغم رشد عددی، فاصله تا میانگین جهانی زیاد بوده و برخی کشورهای آفریقایی مانند اتیوپی که به اندازه افغانستان از کمک‌های مالی آمریکا برخوردار نیستند، رشد بهتری از این کشور ثبت کرده‌اند.

تصویر شماره ۹ روند تغییرات شاخص امید به زندگی در افغانستان و اتیوپی در مقایسه با میانگین جهانی/ منبع: بخش جمعیت سازمان ملل به نقل از Our World In Data[17]

بررسی سایر شاخصه های توسعه نیز بر عقب‌ماندگی افغانستان در ۲۰ سال اخیر دلالت می‌کند: بی‌سوادی ۸۲ درصدی زنان در مقایسه با نرخ ۱۹ درصدی متوسط جهانی[۱۸]، نرخ بسیار پایین ۳٫۹ سال در متوسط سال‌های تحصیل[۱۹]، نرخ ۸۵ درصدی در نداشتن حساب بانکی[۲۰]، عدم دسترسی به اینترنت ۸۵ درصدی در مقایسه با نرخ ۵۰ درصدی آن در دنیا[۲۱]، افزایش نرخ ناامنی غذایی به ۴۵ درصد[۲۲]، کاهش سهم تولیدات صنعتی از تولید ناخالص داخلی[۲۳] و … برخی از این شاخصه‌هاست.

همین نتایج غم‌انگیز باعث شده تا اداره ویژه دولتی آمریکا برای نظارت بر بازسازی افغانستان (SIGAR) در آخرین گزارش خود تحت عنوان «آنچه که باید بیاموزیم: درس‌هایی از ۲۰ سال بازسازی افغانستان» ده‌ها بار از واژه «fail» یا «failure» استفاده کرده و بارها بیان کند که سیاست‌های آمریکا در بازسازی افغانستان شکست خورده است.[۲۴] اما به نظر می‌رسد یکی از دلایل شکست برنامه‌های آمریکا برای بازسازی افغانستان، همان دلیل تأسیس اداره ویژه فوق توسط دولت ایالات متحده است.

در سال ۲۰۰۸ میلادی و پس از گذشت ۷ سال از آغاز جنگ، گزارش‌های متعددی مبنی بر هدررفتن سرمایه‌گذاری‌های انجام شده به دلیل فسادهای گسترده در انجام پروژه‌های عمرانی آمریکا در خاک افغانستان به دولت ایالات متحده مخابره شد. در نتیجه این گزارش‌ها، دولت آمریکا تصمیم گرفت اداره ویژه‌ای را برای نظارت بر بازسازی افغانستان ایجاد کرده تا بتواند مسیر هزینه‌کرد سرمایه‌های خود را دنبال و از هدررفت منابع جلوگیری کند.

نتیجه فعالیت‌های این اداره بیش از هزار حسابرسی و تحقیق و تفحص بود که منجر به ۱۴۱ مورد تعلیق و ۵۸۲ مورد محرومیت برای افراد و شرکت‌هایی که متهم یا محکوم به کلاهبرداری از دولت ایالات متحده شده بودند، گردید.[۲۵]

تصویر شماره ۱۰ تصاویر برخی از محکومین پرونده های فساد مالی در افغانستان که در پروژه های نظامی و عمرانی مرتکب تخلف شده بودند[۲۶]

 شرکت‌های بخش خصوصی آمریکا همواره تلاش می‌کنند تا در عقد قرارداد اجرای پروژه‌های مورد نیاز دولت که از طریق مناقصه صورت می‌گیرد از یکدیگر سبقت گیرند. این فضای رقابتی شدید همیشه سالم نبوده و در بسیاری از اوقات این رقابت سلامت خود را از دست داده و به عرصه پرداخت رشوه‌های بیشتر برای تصاحب پروژه‌ها کشیده شده است. این مسئله در ایالات متحده که علی‌الظاهر از شفافیت بالایی نیز برخوردار است، نیز پرونده‌های فساد گسترده‌ای را به‌خصوص در دهه ۱۹۹۰ میلادی رقم زده است. به عنوان نمونه در سال ۱۹۹۹ میلادی وزارت بازرگانی ایالات متحده اعلام کرد که طی ۵ سال گذشته ۲۹۴ قرارداد فاسد تجاری در آمریکا به ارزش ۱۴۵ میلیارد دلار در آمریکا منعقد شده است. حال، سوء استفاده از منابع مالی دولتی که قرار است به کشوری توسعه نیافته و غیرشفاف اعطا شود، فرصتی آسان‌تر برای تصاحب پروژه‌ها توسط شرکت‌های فاسد بخش خصوصی آمریکا پدید آورده است.

یکی از پرونده‌های پرچالش و بی سروصدای فساد شرکت‌های آمریکایی در افغانستان، پرونده کمپانی «بِلک اَند ویچ»[۲۷] آمریکا برای ساخت نیروگاه دیزلی ۱۰۰ مگاواتی کابل است. به گفته کارشناسان هزینه ۳۳۵ میلیون دلاری فاکتور شده این نیروگاه برای دولت افغانستان، بیش از ۳ برابر هزینه ساخت نیروگاه‌های مشابه در کشورهای همسایه افغانستان بوده است. علی‌رغم هزینه بالای ساخت، این نیروگاه به دلیل عدم توانایی دولت افغانستان در تأمین هزینه انتقال دیزل مورد نیاز از ترکمنستان، تنها با ۱ درصد ظرفیت خود کار می‌کند. اگر دولت افغانستان بخواهد از تمام ظرفیت نیروگاه استفاده کند، باید سالیانه ۲۸۰ میلیون دلار صرف هزینه‌های تأمین سوخت این نیروگاه کند که معادل بیش از یک سوم کل درآمدهای مالیاتی دولت است. از طرفی راه‌اندازی ناقص و متناوب این نیروگاه برای تولید برق کابل، استهلاک شدید قطعات حساس آن را در پی داشته، به طوری که اداره SIGAR اعلام کرده این نیروگاه در آستانه تخریبی فاجعه‌بار است. کارشناسان اعتقاد دارند کارشکنی کمپانی «بلک اند ویچ» و دولتمردان آمریکایی در بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی افغانستان برای نیروگاه‌های برق آبی و گاز طبیعی باعث عقب‌ماندگی این کشور در تأمین برق مورد نیاز مردم شده است. به طوری که اکنون از هر ۷ افغان یک نفر به برق دسترسی دارند. نکته جالب توجه آن است که کمپانی «بلک اند ویچ» که در پی این وقایع فاجعه‎بار مدیر پروژه اسکاتلندی نیروگاه کابل، آقای جک کیوری را تعلیق کرد، ۳ سال قبل از آن، همین شخص را به‌دلیل اشتباهات و تخلفات مشابه در ساخت یک نیروگاه برق در بغداد عراق، تعلیق کرده بود.[۲۸]

تصویر شماره ۱۱ نیروگاه برق دیزلی ۳۳۵ میلیون دلاری کابل

نمونه های مختلفی از این دست وجود دارد که ذکر آن در این نوشتار نمی‌گنجد. برخی از نمونه‌های آن عبارتند از:

  • خرید ۲۰ فروند هواپیمای از رده خارج شده باری G222 توسط وزارت دفاع آمریکا برای دولت افغانستان از یک کمپانی ایتالیایی با هزینه ۵۹۲ میلیون دلار که ۶ سال بعد به‌دلیل عدم تولید قطعات آن در کمپانی مذکور، به مبلغ بسیار ناچیز ۴۲ هزار دلار به‌عنوان آهن قراضه فروخته شد! تاکنون نیز نه وزارت دفاع آمریکا و نه کمپانی ایتالیایی پاسخگوی هیچ کدام از نهادهای نظارتی برای چنین کلاهبرداری بزرگی نبوده‌اند.[۲۹]

تصویر شماره ۱۲ هواپیماهای G222 خریداری شده از کمپانی ایتالیایی قبل و بعد از اوراق شدن

  • ساخت ایستگاه پمپ گاز طبیعی با فاکتور ۴۳ میلیون دلاری توسط وزارت دفاع آمریکا که ۱۴۰ برابر قیمت واقعی ساخت یک ایستگاه مشابه در افغانستان است. تاکنون نیز وزارت دفاع آمریکا هیچ پاسخی برای این پرونده فساد به هیچ نهاد نظارتی ارائه نکرده است.[۳۰]

تصویر شماره ۱۳ ایستکاه گاز طبیعی ۴۳ میلیون دلاری در افغانستان!

  • طرح ۳۴ میلیون دلاری بدون توجیه کشت سویا که با لابی اتحادیه سویاکاران آمریکا با وزارت کشاورزی این کشور به افغانستان تحمیل شد، در صورتی که نه زمین‌های کشاورزی شمال افغانستان مناسب کشت این محصول بود و نه مردم افغانستان تاکنون سویا خورده بودند![۳۱]
  • بسیاری پرونده‌های مشابه دیگر…

همه این پرونده‌ها که مجموعا ۱۷ میلیارد دلار هدررفت کمک‌های بین‌المللی در افغانستان را در پی داشت، تنها نتیجه بررسی بخشی از پروژه‌های عمرانی آمریکایی‌ها توسط اداره ویژه دولتی آمریکا برای نظارت بر بازسازی افغانستان است.[۳۲]

واشنگتن‌پست در گزارشی از ۲۰ سال بازسازی افغانستان با عنوان «ساخته شده تا ویران شود» پس از بررسی موارد فوق به این موضوع اشاره می‌کند که تلاش‌های آمریکا در بازسازی افغانستان «نتیجه معکوس» داشته است.[۳۳]

البته یکی دیگر از مصادیق نتیجه معکوس سیاست‌های آمریکا در افغانستان، ده‌ها برابر شدن کشت مواد مخدر در این کشور نسبت به سال ۲۰۰۱ میلادی علی‌رغم هزینه ۱۰ میلیارد دلاری ایالات متحده برای مبارزه با مواد مخدر در افغانستان است. بنا بر گزارش رسمی SIGAR به کنگره آمریکا، طرح‌های جایگزین توسعه‌ای آمریکا برای اشتغال کشاورزان افغان بارها منجر به افزایش سطح زیر کشت تریاک در این کشور شده است.[۳۴]

تصویر شماره ۱۴ روند افزایشی سطح زیر کشت تریاک در افغانستان از سال ۲۰۰۱ میلادی تا کنون/ منبع UNODC به نقل از بی بی سی[۳۵]

به نظر می‌رسد طولانی شدن جنگ افغانستان نه تنها ناخواسته نبوده بلکه نتیجه مطلوب استراتژی آمریکا برای بازسازی کشورهای جنگ زده است. استراتژی که بازار بسیار پرمنفعتی از پروژه‌های اقتصادی را برای کمپانی‌های بزرگ آمریکایی فراهم کرده است. افغانستان شاهد بسیار خوبی برای سخن نویسنده مشهور آمریکایی، جیم هایتاور[۳۶] است:

«کورپوریشن[۳۷] های آمریکایی دیگر مجبور نیستند بیش از این برای تحقق منافع خود با دولت ایالات متحده لابی کنند، چرا که اکنون آن‌ها خودشان دولت آمریکا هستند!»

 

منابع:

https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-29/afghan-chances-dire-after-u-s-spent-837-billion-watchdog-says

https://www.sigar.mil/pdf/lessonslearned/SIGAR-21-46-LL.pdf

https://ourworldindata.org/

World Bank, “World Development Indicators,” World Bank Databank, last updated June 30, 2021, accessed July 12, 2021

https://www.ft.com/content/bfdb94a5-654b-4286-8da9-34c0ff3b88aa

https://data.worldbank.org

https://tolonews.com/business/ministry-confirms-90-afghans-live-below-poverty-line

http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf

https://countryeconomy.com/hdi/afghanistan

http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/AFG

https://www.bbc.com/news/world-asia-57767067

https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2019/04/ALCS-2016-17-Analysis-report-.pdf

SIGAR, Quarterly Report to the United States Congress, April 30, 2021, pp. 5, 22, 184–۱۸۹

https://www.sigar.mil/investigations/criminalcases/index.aspx?SSR=3&SubSSR=20&WP=Criminal%2520Cases

https://www.corpwatch.org/article/black-veatchs-tarakhil-power-plant-white-elephant-kabul

https://www.nbcnews.com/news/world/pentagon-spent-millions-faulty-italian-planes-afghans-later-sold-scrap-n1259332

https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2015/11/02/how-the-pentagon-spent-43-million-on-a-single-gas-station/

https://projects.propublica.org/graphics/afghan

https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/investigations/afghanistan-papers/afghanistan-war-nation-building/

https://www.sigar.mil/interactive-reports/counternarcotics/index.html

 

منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر:

کتاب «اسناد افغانستان: تاریخ پنهان جنگ» نوشته کریگ ویتلاک             

کتاب «جنگ آمریکایی در افغانستان» نوشته کارتر مالکاسیان      

 

[۱] https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-29/afghan-chances-dire-after-u-s-spent-837-billion-watchdog-says

[۲] https://www.sigar.mil/pdf/lessonslearned/SIGAR-21-46-LL.pdf

[۳] Ibid.

[۴] https://ourworldindata.org/grapher/fatalities-from-terrorism?tab=chart&time=1995..2017&country=~AFG

[۵] https://ourworldindata.org/grapher/terrorism-percent-deaths?tab=chart&country=~AFG

[۶] https://www.sigar.mil/pdf/lessonslearned/SIGAR-21-46-LL.pdf

[۷] https://ourworldindata.org/grapher/gdp-per-capita-worldbank?tab=chart&time=2001..latest&country=AFG~KGZ~KAZ~UZB~TJK~TKM

[۸] https://ourworldindata.org/grapher/aid-received-per-capita?tab=chart&time=earliest..latest&country=AFG~KGZ~UZB~KAZ~TKM~TJK

[۹] World Bank, “World Development Indicators,” World Bank Databank, last updated June 30, 2021, accessed July 12, 2021

[۱۰] https://www.sigar.mil/pdf/lessonslearned/SIGAR-21-46-LL.pdf, p.6

[۱۱] https://www.ft.com/content/bfdb94a5-654b-4286-8da9-34c0ff3b88aa

[۱۲] Ibid.

[۱۳] https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=AF

[۱۴] https://tolonews.com/business/ministry-confirms-90-afghans-live-below-poverty-line

[۱۵] http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf

[۱۶] https://countryeconomy.com/hdi/afghanistan

[۱۷] https://ourworldindata.org/grapher/life-expectancy?tab=chart&time=2001..2015&country=AFG~ETH~OWID_WRL

[۱۸] https://ourworldindata.org/grapher/adult-literacy-rate-population-15-years-female?time=1979..latest&country=OWID_WRL~AFG

[۱۹] http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/AFG

[۲۰] https://www.bbc.com/news/world-asia-57767067

[۲۱]  https://ourworldindata.org/grapher/share-of-individuals-using-the-internet?tab=chart&time=2001..2019&country=AFG~OWID_WRL~IRN

[۲۲] ALCS report 2016-17, funded by European union, p 117

https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2019/04/ALCS-2016-17-Analysis-report-.pdf

[۲۳] https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.TOTL.ZS?end=2020&locations=AF&start=2001

[۲۴] https://www.sigar.mil/pdf/lessonslearned/SIGAR-21-46-LL.pdf

[۲۵] SIGAR, Quarterly Report to the United States Congress, April 30, 2021, pp. 5, 22, 184–۱۸۹

[۲۶] https://www.sigar.mil/investigations/criminalcases/index.aspx?SSR=3&SubSSR=20&WP=Criminal%2520Cases

[۲۷] Black & Veatch

[۲۸] https://www.corpwatch.org/article/black-veatchs-tarakhil-power-plant-white-elephant-kabul

[۲۹] https://www.nbcnews.com/news/world/pentagon-spent-millions-faulty-italian-planes-afghans-later-sold-scrap-n1259332

[۳۰] https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2015/11/02/how-the-pentagon-spent-43-million-on-a-single-gas-station/

[۳۱] https://projects.propublica.org/graphics/afghan

[۳۲] Ibid.

[۳۳] https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/investigations/afghanistan-papers/afghanistan-war-nation-building/

[۳۴] https://www.sigar.mil/interactive-reports/counternarcotics/index.html

[۳۵] https://www.bbc.com/news/world-asia-57767067

[۳۶] Jim Hightower

[۳۷]  کمپانی‌های بسیار بزرگ

دیدگاه خود را بیان کنید :

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*
*